Çorum gezimizde ilk durağımız Hititler’in başkenti Hattuşa (bazen de Hattuşaş olarak söylenir). Bulunan yazılı tabletlerde Hattuşa’dan “Bin Tanrılı Şehir” olarak söz edilmektedir.  İşte biz yaklaşık 2 asır önce keşfedilen Hattuşa Antik Kentini görmeye gidiyoruz. Sabah erken saatlerde Ankara’dan yola çıktık. Yaklaşık 2.5 saat sonra Hattuşa’ya giriş yerine ulaştık. Burada arabamızdan iniyor ve giriş biletlerimizi alıyoruz. Hattuşa Antik Kenti, Çorum’un Boğazkale ilçesinde yer alan Boğazköy Alacahöyük Tarihi Milli Parkı içerisindedir.

Fransız gezgin Charles Texier  tarafından 1834 yılında tarafından keşfedilen şehir ilk sahipleri olan Hattiler tarafından Hattuş olarak adlandırılmış. M.Ö 1700’lerde Kuşşara şehrinin kralı (İlk Hitit kralı) Anitta Hattuşa’da ganimetlerin olduğu düşüncesi ile şehri feth eder. Ancak şehrin altında hiçbir ganimet bulamaz. Bunun üzerine de tarımı tamamen bitirebilmek için her yere zarar verici bir ot tohumu ektirir. Anitta birde lanette bulunur ve “Her Kim bundan sonra Hattuşa’da taş üstüne taş koyar ise, göklerin Fırtına Tanrısı’nın laneti onun üzerine olsun” der.  Yaklaşık 100 yıl kadar sonra Anitta’nın torunu I. Hattuşili burada tekrar bir şehir kurmuş, adına Hattuşa adını vermiş ve uygarlığın başkenti olmuş.

Hitit İmparatorluğu döneminde Hattuşa’nın etrafının yaklaşık 6 km uzunluğunda bir surla çevrili olduğu tespit edilmiş. Bu surlar üzerinde kente girişi sağlayan anıtsal kapılar yer almaktadır. Hattuşa Antik Kenti girişindeki Hitit sur duvarları canlandırması, döneme ait kil yapı tarzıyla türünün nadir örnekleri arasında sayılıyor.

Hattuşa Antik kenti Aşağı Şehir ve Yukarı Şehir olarak ikiye ayrılıyor. Biz ilk olarak Aşağı Şehri gezeceğiz. Şehre girdikten yaklaşık 6-7 dakika sonra Büyük Tapınak (ya da Büyük Mabed)’deyiz.    

Hititlerin en büyük tapınaklarından birisi olarak kabul edilir ve Hititlerin dinî yaşamını anlamak açısından önemli yapılardan biridir. Tapınak Fırtına Tanrısı Teşup ile Güneş Tanrıçası olan Arinna’ya adanmıştır. Tapınak kompleksinde geniş avlular, depo bölümleri ve kutsal işlev taşıyan mimari alanlar bulunur.

Turistlerin ve gezginlerin en çok dikkatini çeken ise avlunun ortasında yer alan kocaman yeşil taştır. Çevredeki diğer taşlardan oldukça farklı. Büyük ve yeşil renge sahip olan taşın yüzey kısmı oldukça parlak ve pürüzsüz. Bölgede yaygın olan koyu yeşil bir yeşim minerali olan nefrit bloğu küp şeklinde işlenmiş, Kenarları yaklaşık 69 cm ve ağırlığı yaklaşık 1000 kg. Bu taş üzerine çok çeşitli yorumlar yapılmış. Nereden geldiği, kökeni, ne amaçla kullanıldığı konusunda çok konuşulmuş. Taşın gökten düştüğü, özel enerji yaydığı veya hastalıkları iyileştirdiği yönünde ki anlatımlar bilimsel olarak doğrulanmamıştır. Bir heykelin kaidesi olabileceği öne sürülmüştür. Mısır Firavunu Ramses tarafından barış hediyesi olarak gönderildiği söylenmiş. Yeşil Taş’ın  dini bir kullanımı veya amacı olduğu varsayılmakta, ancak ne olduğu bilinmemektedir. Taş, Hattuşa’da türünün tek örneğidir. Yerel halk bu taşa “dilek taşı” adını veriyor ve taşın üzerine elini koyarak dilekte bulunanların dileklerinin kabul edileceğine inanılıyor. Günümüzde ise bu kadar ünlenmesinden dolayı turistlerin ilgisini çeken ve fotoğraflanan bir obje. Eeeee bizimde bir fotoğrafımız olsun değil mi? 

Aşağı Şehir turunu bitirip Yukarı Şehre doğru çıkıyoruz. Hattuşa başkent olduktan sonra anıtsal giriş kapıları ve poternlerle (yer altı geçidi, 13 tane olduğu biliniyor) sürekli gelişme göstermiş.  Bunlardan belki de en ünlüsü Aslanlı kapı.

Yukarı Şehrin güneybatı kesiminde güney surunun iki görkemli kapısından birisidir. Hatta bu kapı şehrin sembolü gibidir. Aslanlı Kapı, Hitit taş işçiliğinin en tanınmış örnekleri arasındadır. Aslanlı Kapı’da, şehrin diğer kapılarındaki özellikte çift aşamalı kapı sistemi kullanılmış. Kapı adını, dışta pervaz bloklarına işlenmiş iki aslan heykelinden alır. Ağzı kükrercesine açık, dili dışarıda ve gözleri tehdit edici bir şekilde bakan aslanlar ihtişamlı bir görünüm vermektedir. Ancak kapının birinde bulunan aslan kafası zarar gördüğü için restore edilerek yerine yerleştirilmiştir. Hititlerde aslan gücü ve koruyuculuğu sembolize eder ve aslanların kenti kötülüklerden koruduğuna inanılmıştır.

Yerkapı, Yukarı şehir surunun en güney ucunda ve kentin en yüksek noktasında yer alıyor. Yerkapı Hattuşa’nın savunma sistemi içerisinde bulunan büyük toprak seti ve geçit düzeniyle tanınır. Dik yapay rampa, merdiven yaklaşımları ve içinden geçen uzun konsollu taş tüneli birleştirir. Bu mimari yapı, Hititlerin araziyi savunma amaçlı nasıl kullandığını gösteren önemli örneklerden biridir.

Yerkapıya ulaştığımızda gizemli tünelin kapısına geliyoruz. Tünelin iki tarafındaki kapılar farklı yapıda.

71m uzunluğunda ve tamamen yığma taşlarla yapılmış olan tünelden geçiyoruz. Yaklaşık 3500 yıl öncesinde yapılan ve hala ayakta olan bu gizemli geçit Hitit İmparatorluk döneminde çeşitli dini ve kültürel törenlerde de kullanılmıştır. Tünelden geçerken yukarı kısmın üçgen biçiminde olduğu, yığılan taşların arasında taşları tutabilecek herhangi bir maddenin olmadığı dikkat çekici. Tam bir mühendislik harikası olan tünelde yürürken yanınızda bir fener olsun. İçerisi karanlık ve yürüdüğünüz yer düz bir zemin değil. Hatta taşlat bazı yerlerde tüneli daraltacak şekilde birbirine yaklaşmış durumda. Hatta kapalı yer korkusu olanlar girmeyebilir.

Tünelden geçip dışarı çıktığımızda, surların eğimli yapısı Mısır Piramitleri’ni andırmakta. Manzara derseniz harika.

Hitit İmparatorluğunun Başkenti Hattuşa; 76 hektarlık bir alana kurulmuş dönemine göre devasa bir şehirdir. Şehir güvenlik ön planda tutularak ve sarp kayalıklar üzerine inşa edilmiştir. Şehir iç ve dış sur sistemlerinden oluşan 7 km uzunlukta surlara sahiptir. Ünlü Çin Seddinden binlerce yıl evvel inşa edilen bu setler; tarihin en eski Seddi olup gizli geçitleri, yüksek kuleleri ve devasa genişliğiyle döneminin en gelişmiş savunma yapıları örneğidir.

Yerkapı’nın üst bölümündeki Sfenksli Kapıya gidiyoruz.  Sfenksli Kapıya gitmek için surların çevresinin dolaşabilirsiniz. Yalnız vaktiniz yoksa bu oldukça zaman alabilir ya da bizim yaptığımız gibi tekrar tünelden geçerek gidebilirsiniz. Kapı öteki dünyanın koruyucu simgesi olarak bilinen 4 adet Sfenks tarafından korunan gizemli kapıdır. İnsan başlı, aslan gövdeli, kartal kanatlı olarak tasvir edilmiş olup; 2 tanesi şehrin girişine, 2 tanesi ise şehrin dışına bakan 4 adet sfenks bulunmaktadır. Hititlerde aslan gücü, kartal özgürlüğü ve insan akıllı olmayı temsil etmektedir.

Kral Kapı büyüklüğü ve plan şeması bakımından Aslanlı Kapının tam aynısıdır. Kral Kapıdaki kabartma kapının dışında değil, şehre bakan iç taraftadır. Yüksek kabartma olarak işlenmiş bu figürde bir savaşçı silahlarıyla birlikte tanımlanmış. Kapıyla ilişkilendirilen savaşçı figürü, kıyafetleri ve silah tasviriyle Hitit sanatının önemli eserleri arasındadır.  Savaşçının boyu miğferinin ucundan ayak tabanına kadar 2,25 m’dir. Savaşçının geniş kemerinde kabzası hilal biçimli, ucu yukarı dönük kısa bir kılıç takılıdır. Elinde görkemli bir balta tutar. Baltanın ağzı iyice geriye dönüktür ve ense kısmında diken gibi çıkıntılar bulunur. Savaşçının başında büyük yanaklıklı ve sorguçlu bir miğfer vardır. Uzun saçları omuz üzerinden aşağı dökülür. Miğferin ucundan başlayan şerit dirseğe kadar iner. Miğferin önünde kıvrık bir boynuz yer alır. Miğferdeki boynuzlar tanrı göstergesi olduğundan, kabartma bir tanrı tasviri olarak kabul edilir. Figürün aslı Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesinde bulunmaktadır.

Hitit kralları ülkeyi sarp kayalıkların üzerine kurulu ve tüm ovaya hakim bir noktada bulunan saraydan yönetirlerdi. Sarayda Kral ve Kraliçenin tahtı, yaşadıkları odalar, kabul salonları, kült odaları, mutfak, depolar, arşivler, iç avlular, ve idari ve dini işlerde kullanılan daha bir çok bölüm bulunurdu.

Hattuşa Antik kentinde Nişantepe olarak bilinen yerde kayalık yüzeyine Luvi Hiyeroglifleri ile yazıların bulunduğu anıt yazıt ve 11 satırdan oluşan yaklaşık 9m uzunluğunda 2 m yüksekliğinde bir yüzeyi kaplamaktadır. Yazıt çok aşınmış olmakla birlikte son Hitit kralı II. Suppiluliuma dönemine ait olduğu anlaşılmakta. Yazıtta Hititlerin son büyük kralı II. Şuppiluliuma’nın soyu, askeri seferleri ve Kıbrıs (Alaşiya) fethi gibi konular anlatılmaktadır

Kral sarayının bulunduğu Büyük Kalenin güney tarafında hiyeroglif yazıtlarında yeraltı dünyasına açılan kapı olduğu yazan 2 no’lu (Hiyeroglifli Oda) yer almaktadır.

Hitit Kralı ll. Şuppiluliuma tarafından yaptırıldığı anlaşılan odanın duvarlarında bulunan yazıtta odanın işlevi anlatan hiyeroflif yazıt bulunmaktadır. Odanın en derin yerinde Güneş Tanrısı elinde güç asası ile tasvir edilmiştir. Yazıtın karşısında ise Şuppiluliuma’nın bir kabartması bulunmaktadır.

Şehre giriş ücreti 3€. Türk Vatandaşları için müze kart geçerli. Kartınız yoksa gişedeki görevli yardımcı oluyor ve hemen müze kartınızı alabiliyorsunuz. Yaş kategorilerinde eğer 18 yaş altı ve 65 yaş üstü iseniz ören alanına giriş ücretsiz. Kimlik göstermek yeterli.

Hattuşa için yaklaşık 3-4 saat ayırmak gerekir.  Antik kentin genişliği ve gezilecek noktalar düşünüldüğünde aradaki mesafeler biraz fazla gelebilir. Temponuz ve kondisyonunuz ne kadar iyi olursa olsun belli bir süre sonra yorgunluk başlayacaktır. En iyisi araçla hareket etmektir. Hattuşa’yı nasıl gezeceğinizi gelin planlayalım. Önce Hattuşa’nın genişliği düşünürsek surlarla çevrili alanı yaklaşık 5 km’lik bir çevre çiziyor ve düz değil, yamaç. Siz ilk olarak Aşağı şehir’den başlayalım dediniz Aşağı Şehir ile Yerkapı arasında çok ciddi bir tırmanış var. Bunu yürüyerek yapabilirsiniz ama 3-4 saat zaman harcamayı göze alın. Burada yapılacak en iyi şey bizim ve ziyaretçilerin çoğunun yaptığı gibi ören yerinin içindeki tek yönlü araç yolunu kullanıyor: girişten başlayıp kapıları sırayla dolaşıp aşağı inmek. Arabanız yoksa bunu baştan hesaplamak gerek. Çünkü alan içi ulaşım için maalesef hazır bir servis aracı yok. Bölgede açık bir alandasınız.  Rüzgarlı, gölge neredeyse yok. Hava sizi yanıltmasın serin hissedersiniz ama güneş yakar. Şapka, su, rüzgarlık ve en önemlisi sağlam ayakkabı. Zemin taşlı ve eğimli. Unutmadan söyleyelim yanınızda içecek ve yiyecek bir şeyler getirin. O kadar zaman gezerken binlerce yıllık antik kentin içinde enerji toplamak için mola vermek, çevreyi ve manzaraları seyretmek çok keyifli olur.

Şimdi aklınıza şöyle bir soru gelebilir? Hattuşa’yı gezerken anımızda rehber olmalı mı? Her zaman söyleriz bir alanı rehberle gezmek çok daha iyidir. Çünkü  önceden hiç çalışmadan, açıklamaları okumadan geldiyseniz biraz zor gezilebilir. Ama kendi gezi planınızı önceden hazırladıysanız o zaman işle kolaylaşır. Elinizde o yöreyi anlatan bir kitap olursa işler daha da kolaylaşır. Hattuşa’da gezdiğiniz her noktada açıklayıcı tabelalar bulunmakta.

Farklı seçenekler var. Çorum’dan gelebilirsiniz. Çorum’da konaklama yapabilirsiniz. Çorum’dan Boğazkale yaklaşık 80 km ve dağ yolu, en az sabah 1 saat gidiş,akşam 1 saat dönüş zamanı ayırmalısınız. Çorum’da kalmanın avantajı hazır buraya gelmişken, Hattuşa’yı gezmeyi hedeflerken, Yazılıkaya, Alacahöyük ve Çorum’u gezme şansı.  Ben sabah ve akşam bu yolu göze lamayım derseniz Boğazkale’de konaklama seçeneği de mevcut. Tamam Boğazkale ören yerinin dibinde ama küçük bir yerleşim yeri. Konaklama seçeneği biraz  sınırlı, sezonda önceden bakın. Bizim gibi uzaktan geliyorsanız ki biz Ankara’dan yola çıktık. Çorum, Ankara’ya yaklaşık 240 km. Arabayla gelmek en avantajlı seçenek. Çünkü hava yolu ile geleyim derseniz en yakın havalimanları Merzifon ve Samsun tarafında. Çok da uygun bir seçenek gibi görünmüyor.

İlkbahar ve sonbaharda gelmeli. Mayıs-Haziran başı ya da Eylül-Ekim. Yazın geleyim dediniz. Gezeceğiniz alan yayla havasında,  yazın gölgesiz ve açık. Hattuşa’da ağaç yok, sur hattında saklanacak yer yok. Yok ben yazdan başka zamanda gelemem derseniz. Sabah sekizde alanda, ilk açılış zamanında gelin, on bir gibi çıkın, öğleni müzede geçirin, saat dörtten sonra Yazılıkaya’ya gidin. Tamam yazın gelmeyim kışın geleyim dediniz. Unutmayın ki burası İç Anadolu, rakım yüksek ve rüzgâr açıktan geliyor. Kar yağışını, yolların zorlaşabildiğini ve ören yerinin içindeki araç yolunun kış koşullarında durumunu da unutmayın. Ben Hattuşa’nın karlı halini fotoğraflayacağım derseniz bazı gezi noktalarına  erişilemediğini unutmayın. Fotoğraf çekim konusunda kalabalıktan çok bunalmazsınız. Çünkü Hattuşa maalesef Türkiye’nin en az ziyaret edilen ören yerlerinden birisi ve hafta içi gittiğinizde alanda neredeyse yalnızsınız.attuşa